Γεώργιος Αποστολάκης: Η Παναγία η Νικοποιός: Το ιερό μας κειμήλιο που λεηλατήθηκε και ακόμη περιμένει να επιστρέψει
Γράφω αυτό το κείμενο γιατί με πονάει.
Με πονάει όχι μόνο η απώλεια και η μακραίωνη ξενιτεία της Παναγίας της Νικοποιού, αυτού του ιερού συμβόλου της Ρωμιοσύνης, αλλά και η μοίρα κάθε έργου πίστης, τέχνης και μνήμης που αποσπάστηκε βίαια από τον τόπο και τον λαό που το γέννησε.
Με πονάει το ίδιο για τα μάρμαρα του Παρθενώνα, για τα αγάλματα και τους παπύρους της Αιγύπτου, για τις εικόνες, τα χειρόγραφα και τα ιερά κειμήλια όλων των λαών της οικουμένης.
Διότι όταν λεηλατείται ένα τέτοιο έργο, δεν αφαιρείται απλώς ένα πολύτιμο αντικείμενο.
Λεηλατείται η μνήμη. Λεηλατείται η ταυτότητα. Λεηλατείται η ίδια η ψυχή του λαού που το δημιούργησε.
Κάθε πολιτιστικός θησαυρός είναι κάτι πολύ περισσότερο από ύλη.
Είναι η προσευχή, ο μόχθος, η πίστη, η αισθητική και η ιστορική αυτοσυνειδησία ενός λαού.
Και όταν αυτός ο θησαυρός αποσπάται και εκτίθεται ως τρόπαιο σε ξένη γη, είναι σαν να ξεριζώνεται ένα κομμάτι από την καρδιά εκείνων που τον γέννησαν.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός λαού που δεν χάνει απλώς αντικείμενα. Χάνει σύμβολα. Χάνει μνήμη. Χάνει κομμάτια της ψυχής του.
Ένα από αυτά τα σύμβολα είναι η Παναγία η Νικοποιός.
Η εικόνα που κρατούσαν οι αυτοκράτορες της Βυζαντινή Αυτοκρατορία μπροστά από τα στρατεύματα, όταν ξεκινούσαν για μάχη. Η εικόνα που θεωρούνταν το ιερό παλλάδιο της Κωνσταντινούπολη. Η εικόνα που ενσάρκωνε την πίστη ότι η Υπεραγία Θεοτόκος προστατεύει έναν ολόκληρο πολιτισμό.
Και αυτή η εικόνα δεν βρίσκεται σήμερα στον τόπο όπου γεννήθηκε.
Βρίσκεται στη Βενετία, σε παρεκκλήσιο της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου, ως λάφυρο της Δ΄ Σταυροφορίας.
Η εικόνα των αυτοκρατόρων
Η Παναγία η Νικοποιός («αυτή που φέρνει τη νίκη») ήταν από τα πολυτιμότερα κειμήλια της αυτοκρατορικής Κωνσταντινούπολη.
Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες την έφεραν μαζί τους στις εκστρατείες. Αυτή προπορευόταν και ακολουθούσε ο αυτοκράτορας και ο στρατός. Δεν την έβλεπαν ως διακοσμητικό έργο τέχνης, αλλά ως σημείο θείας προστασίας. Πίστευαν ότι η αυτοκρατορία δεν στηριζόταν μόνο σε τείχη και στρατούς, αλλά στην πίστη, στην προσευχή και στην παρουσία της Θεοτόκου.
Για τον λαό της Ρωμιοσύνης, η εικόνα αυτή ήταν κάτι ανάλογο με την Κιβωτό της Διαθήκης: ένα σημείο ενότητας, ελπίδας και ταυτότητας.
Η λεηλασία του 1204
Το 1204, κατά τη Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τη Δ΄ Σταυροφορία, οι σταυροφόροι και κυρίως οι Βενετοί λεηλάτησαν την πόλη.
Δεν άρπαξαν μόνο χρυσό και πολύτιμους λίθους. Άρπαξαν εικόνες, λείψανα, χειρόγραφα, κίονες, ψηφιδωτά και ολόκληρα τμήματα ενός πολιτισμού χιλίων ετών.
Ανάμεσα στα ιερότερα λάφυρα ήταν και η Παναγία η Νικοποιός, η οποία μεταφέρθηκε στη Βενετία και έκτοτε φυλάσσεται στον Άγιο Μάρκο.
«Το είχαμε. Το χάσαμε. Μας το έκλεψαν.»
Αυτή η φράση συνοψίζει το βίωμα πολλών Ελλήνων όταν αντικρίζουν τέτοια κειμήλια σε ξένα μουσεία και ναούς.
Δεν πρόκειται για ζήλια απέναντι στη Δύση.
Πρόκειται για τη βαθιά αίσθηση ότι μεγάλα τμήματα της ιστορικής μας μνήμης αποσπάστηκαν βίαια από τον φυσικό τους χώρο.
Η Παναγία η Νικοποιός δεν είναι απλώς ένα έργο τέχνης. Είναι κομμάτι της ιστορικής συνείδησης του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.
Δεν είναι «συλλογές». Είναι τραύματα της ιστορίας.
Από τα Γλυπτά του Παρθενώνα έως βυζαντινές εικόνες, χειρόγραφα και λείψανα, μεγάλος αριθμός πολιτιστικών θησαυρών παραμένει σε ξένες συλλογές, επειδή αποκτήθηκαν σε περιόδους πολέμου, κατοχής ή αποικιακής κυριαρχίας.
Ο όρος «απόκτηση» συχνά καλύπτει αυτό που ιστορικά ήταν αρπαγή.
Ηθικό και νομικό αίτημα της εποχής μας
Η ανθρωπότητα χρειάζεται μια νέα διεθνή αρχή: Ό,τι αφαιρέθηκε βίαια ή υπό συνθήκες κυριαρχίας πρέπει να επιστρέφεται στον λαό και στον τόπο όπου δημιουργήθηκε.
Δεν πρόκειται για πράξη εκδίκησης. Πρόκειται για πράξη δικαιοσύνης.
Οι λαοί έχουν δικαίωμα στη μνήμη τους. Έχουν δικαίωμα να αγγίζουν τα ιερά τους κειμήλια εκεί όπου αυτά γεννήθηκαν.
Η επιστροφή ως πράξη συμφιλίωσης
Αν η Ευρώπη θέλει να μιλά με αξιοπιστία για ανθρώπινα δικαιώματα, σεβασμό των λαών και πολιτιστική κληρονομιά, οφείλει να αναγνωρίσει ότι η κατοχή λεηλατημένων θησαυρών αποτελεί ανοιχτή ιστορική εκκρεμότητα.
Η επιστροφή της Παναγίας της Νικοποιού στην Κωνσταντινούπολη ή στον ευρύτερο χώρο του Ελληνισμού θα ήταν μια πράξη υψηλού συμβολισμού.
Θα έδειχνε ότι η δικαιοσύνη μπορεί να υπερβεί τους αιώνες.
Ένα χρέος προς τη μνήμη
Η Παναγία η Νικοποιός στέκει σήμερα σε ξένο τόπο, τιμημένη αλλά αποσπασμένη από το φυσικό και ιστορικό της περιβάλλον.
Και μαζί της στέκει ένα ερώτημα: Πόσα ακόμη κομμάτια της ψυχής των λαών παραμένουν φυλακισμένα σε ξένες προθήκες;
Ίσως ήρθε η ώρα να διατυπωθεί ένα παγκόσμιο αίτημα: Επιστρέψτε στους λαούς τη μνήμη τους. Επιστρέψτε στους τόπους την ψυχή τους.
ΣΧΟΛΙΟ ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΙΚΩΝ - βιώνουμε μια παράδοξη συγκυρία από την μια η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ βεβηλώνεται και η παγκόσμια κοινότητα σιωπά και από την άλλη το Τροπαιοφόρο σύμβολο της Ρωμιοσύνης που λεηλατήθηκε μέσα από την ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ ,όπως το περιέγραψε ο κ. Γεώργιος Αποστολάκης βρίσκεται στο Κειμηλιοφυλάκιο του ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΚΟΥ στην Βενετία δίχως να ακούει το ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ στα Ελληνικά
Ο
