Το «Αἰωνία ἡ μνήμη» στον τάφο του Πάπα και η ευθύνη του Πατριάρχη
Η επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στον τάφο του Πάπα Φραγκίσκου, στις 28 Οκτωβρίου 2026, στη βασιλική της Santa Maria Maggiore στη Ρώμη, προστίθεται στη μακρά σειρά των δημόσιων εκδηλώσεων προσεγγίσεώς του προς τον Παπισμό. Το ίδιο το Πατριαρχείο ανακοίνωσε την επίσκεψη και την κατάθεση λουλουδιών στον τάφο του εκλιπόντος. Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, που θέτει το βίντεο το οποίο συνοδεύει την είδηση, είναι η ψαλμωδία του «Αἰωνία ἡ μνήμη» υπέρ αυτού. Πρόκειται για ενέργεια με εκκλησιαστικό περιεχόμενο, η οποία απαιτεί εκκλησιαστική εξήγηση.
Ο σεβασμός προς έναν νεκρό και η ανθρώπινη λύπη για την απώλειά του είναι απολύτως κατανοητά. Η δημόσια χρησιμοποίηση, όμως, της ευχής με την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία αποχαιρετά και μνημονεύει τους κεκοιμημένους της δεν εξαντλείται σε μια έκφραση προσωπικής φιλίας. Ιδίως όταν την ψάλλει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, η πράξη αποκτά αναπόφευκτα διδακτική σημασία. Τι διδάσκονται οι πιστοί βλέποντάς την; Ότι οι δογματικές διαφορές εξακολουθούν να αποτελούν ουσιώδες εμπόδιο εκκλησιαστικής κοινωνίας ή ότι μπορούν πλέον να παραμερίζονται στην πράξη;
Η ορθόδοξη αντίθεση προς τις παπικές κακοδοξίες έχει σαφές θεολογικό περιεχόμενο. Δεν αποτελεί κατάλοιπο εθνικών ανταγωνισμών ούτε ανεξήγητη εμμονή σε ένα μακρινό ιστορικό επεισόδιο. Ο άγιος Μάρκος ο Ευγενικός διατύπωσε απερίφραστα την κρίση του για τους Λατίνους: «αἱρετικοί εἰσιν ἄρα, καὶ ὡς αἱρετικοὺς αὐτοὺς ἀπεκόψαμεν». Η Εκκλησία τον τιμά ακριβώς ως υπερασπιστή της πίστεως, ο οποίος αρνήθηκε να υπογράψει την ένωση της Φλωρεντίας. Η τιμή αυτή έχει συνέπειες για τη σημερινή εκκλησιαστική στάση· δεν μπορεί να περιορίζεται σε έναν ετήσιο πανηγυρικό λόγο.
Η αντίθεση προς τις λατινικές κακοδοξίες διατρέχει αιώνες της ορθόδοξης πατερικής παραδόσεως. Ο Μέγας Φώτιος, ήδη πριν από το σχίσμα του 1054, ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Μάρκος ο Ευγενικός, ο Συμεών Θεσσαλονίκης, ο Γεννάδιος ο Σχολάριος και, στους νεότερους χρόνους, ο Αθανάσιος ο Πάριος, ο Νεκτάριος Πενταπόλεως και ο Ιουστίνος Πόποβιτς αλλά και άλλοι πολλοί, αντιμετώπισαν, ο καθένας στο ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο της εποχής του, τις λατινικές δογματικές αποκλίσεις ή τις απόπειρες ενώσεως που τις παρέκαμπταν. Η Εκκλησία τιμά την ομολογία τους. Εύλογα, λοιπόν, οι πιστοί ζητούν να γνωρίζουν πώς οι σημερινές πατριαρχικές ενέργειες συμβιβάζονται με αυτή την ομολογία.
Οι διαφορές, άλλωστε, παραμένουν. Η επίσημη ρωμαιοκαθολική διδασκαλία εξακολουθεί να περιλαμβάνει το Filioque και το παπικό αλάθητο υπό τις προϋποθέσεις που η ίδια ορίζει. Συνεπώς, η αποκατάσταση της ενότητας προϋποθέτει πραγματική αντιμετώπιση των δογματικών αποκλίσεων. Οι θερμές σχέσεις, οι προσωπικές φιλίες και οι συμβολικές χειρονομίες δεν επιλύουν από μόνες τους το πρόβλημα της πίστεως.
Εδώ αποκτά νόημα ένα οξύ, αλλά θεμιτό ερώτημα: θα θεωρούσαμε σύμφωνη με την ορθόδοξη ομολογία την πράξη ενός Πατριάρχη που θα πήγαινε στον τάφο του Αρείου και θα έψαλλε υπέρ αυτού το «Αἰωνία ἡ μνήμη»; Η αναλογία αφορά την αρχή της εκκλησιαστικής συνέπειας, χωρίς να ταυτίζει τον Αρειανισμό με τις παπικές πλάνες. Εφόσον αναγνωρίζουμε ότι η αίρεση διαρρηγνύει την ενότητα της πίστεως, με ποιο θεολογικό κριτήριο ενεργούμε δημόσια σαν η διάρρηξη αυτή να έχει ήδη θεραπευθεί;
Ούτε μπορούμε να αποφαινόμαστε για την τελική κρίση του Θεού επί ενός ανθρώπου. Αυτή ανήκει στον Θεό. Η ευθύνη, όμως, ενός Ορθοδόξου επισκόπου για όσα ομολογεί και πράττει δημόσια ανήκει στην κρίση της Εκκλησίας. Η επίκληση της αγάπης δεν καταργεί αυτή την ευθύνη. Η αγάπη περιλαμβάνει και την ειλικρίνεια απέναντι στις διαφορές που εμποδίζουν την κοινωνία.
Η συγκεκριμένη ενέργεια πρέπει να αξιολογηθεί μέσα στη σταθερή φιλο-οικουμενιστική πορεία του Πατριάρχη. Ήδη το 2014, στα Ιεροσόλυμα, ο Βαρθολομαίος και ο Φραγκίσκος συμμετείχαν σε κοινή προσευχητική εκδήλωση και υπέγραψαν κοινή δήλωση προσανατολισμένη στην πλήρη ενότητα. Η ίδια εκείνη δήλωση αναγνώριζε ότι η πλήρης κοινωνία δεν είχε επιτευχθεί και συνέδεε την ευχαριστιακή ενότητα με την ομολογία της μίας πίστεως. Ακριβώς γι’ αυτό, οι μεταγενέστερες χειρονομίες οφείλουν να κρίνονται με αυστηρότητα: υπηρετούν την αποκατάσταση της κοινής πίστεως ή δημιουργούν την εντύπωση ότι η ενότητα μπορεί να προηγηθεί της δογματικής συμφωνίας;
Εκεί βρίσκεται ο πυρήνας της κριτικής στην οικουμενιστική αυτή πρακτική: στη σταδιακή εξοικείωση του εκκλησιαστικού πληρώματος με εικόνες θρησκευτικής ενότητας, ενώ οι αιτίες της διαιρέσεως παραμένουν. Η επανάληψη τέτοιων πράξεων μπορεί να καταστήσει στη συνείδηση των πιστών περιττή την ίδια τη δογματική συμφωνία. Έτσι προετοιμάζεται μια ένωση στην πράξη, πριν αποκατασταθεί η ενότητα στην πίστη. Αυτό λέγεται «λαϊκός οικουμενισμός».
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης οφείλει να εξηγήσει πώς η στάση αυτή συμβιβάζεται με την ομολογία των Αγίων που η Εκκλησία τιμά. Και οι επίσκοποι οφείλουν να δώσουν σαφή θεολογικό λόγο στο ποίμνιο. Η επιδιωκόμενη ενότητα χρειάζεται αλήθεια, μετάνοια και κοινή πίστη. Διαφορετικά, οι συμβολικές χειρονομίες κινδυνεύουν να συνηθίσουν τους πιστούς στην παράκαμψη όσων οι Άγιοι αγωνίστηκαν να διαφυλάξουν.
