Η επίσκεψη του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών στην Ουκρανία και η άνιση εκκλησιαστική ευαισθησία απέναντι στους διωκόμενους πιστούς του Μητροπολίτη Ονουφρίου
Η επίσκεψη αντιπροσωπείας του «Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών» στην Ουκρανία, από τις 14 έως τις 17 Ιουλίου 2026, υπό τον γενικό γραμματέα του, καθηγητή Jerry Pillay, παρουσιάστηκε ως αποστολή αλληλεγγύης προς τον ουκρανικό λαό και υποστήριξης της ειρήνης.
Κανείς δεν αμφισβητεί το χριστιανικό καθήκον συμπαραστάσεως προς έναν λαό που δοκιμάζεται από τη ρωσική εισβολή, με τους θανάτους, τις καταστροφές και την προσφυγιά που αυτή προκάλεσε. Ούτε μπορεί να μένει χωρίς κριτική η θρησκευτική δικαιολόγηση του πολέμου από τη ρωσική εκκλησιαστική ηγεσία. Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: στην επιλεκτικότητα της εκκλησιαστικής ευαισθησίας και στην ευκολία με την οποία η αλληλεγγύη προς έναν λαό μετατρέπεται σε επικύρωση της κρατικής και γεωπολιτικής γραμμής της ηγεσίας του.
Δύο συνομιλίες, αλλά όχι ίση αντιμετώπιση
Στις 15 Ιουλίου η αντιπροσωπεία του ΠΣΕ συναντήθηκε με το Πανουκρανικό Συμβούλιο Εκκλησιών και Θρησκευτικών Οργανώσεων και πραγματοποίησε ιδιαίτερη επίσκεψη στην κατοικία του Επιφανίου, επικεφαλής της αποκαλούμενης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Η συνάντηση προβλήθηκε αναλυτικά και συνοδεύθηκε από φωτογραφικό υλικό. Εκεί εκφράστηκε η «ακλόνητη υποστήριξη» προς την Ουκρανία και καταδικάστηκε η ρωσική επιθετικότητα ως παράνομη, ανήθικη και απολύτως απαράδεκτη.
Μετά την ολοκλήρωση της επισκέψεως, το ίδιο το ΠΣΕ ανακοίνωσε ότι πραγματοποιήθηκαν «στοχευμένες συνομιλίες» τόσο με την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Μητροπολίτη Ονουφρίου όσο και με την Εκκλησία του Επιφανίου. Η διευκρίνιση είναι ουσιώδης: δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι η αντιπροσωπεία αρνήθηκε κάθε επικοινωνία με την Εκκλησία του Ονουφρίου.
Ωστόσο, η ανακοίνωση δεν κατονομάζει τους εκπροσώπους της, δεν αναφέρει συνάντηση με τον ίδιο τον Μητροπολίτη και δεν εκθέτει όσα καταγγέλθηκαν για αφαιρέσεις ναών, διώξεις κληρικών, έρευνες σε μονές, συλλήψεις, διοικητικές πιέσεις και το νομοθετικό πλαίσιο που απειλεί την υπόστασή της. Για τη μία πλευρά υπήρξαν ιδιαίτερη επίσκεψη, ονομαστική προβολή και φωτογραφίες· για την άλλη, μία συνοπτική αναφορά χωρίς πρόσωπα, περιεχόμενο ή δημόσια δέσμευση προστασίας των δικαιωμάτων της.
Η διαφορά δεν είναι απλώς επικοινωνιακή. Στην εκκλησιαστική διπλωματία, οι συναντήσεις, οι εικόνες, οι ανακοινώσεις και οι αποσιωπήσεις παράγουν θεσμικό και εκκλησιολογικό αποτέλεσμα.
Άκουσαν τους διωκόμενους – αλλά ποιον πίστεψαν;
Ο Jerry Pillay ανέφερε ότι συζητήθηκαν οι σχέσεις Εκκλησίας και κράτους και οι συνέπειες της νέας ουκρανικής νομοθεσίας. Πρόσθεσε, όμως, ότι η αντιπροσωπεία άκουσε την απάντηση της κυβερνήσεως και τη διαβεβαίωση του Πανουκρανικού Συμβουλίου Εκκλησιών ότι η ρύθμιση «δεν απειλεί τη θρησκευτική ελευθερία στην Ουκρανία».
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Η αντιπροσωπεία συνομίλησε και με τις δύο πλευρές, αλλά ως τελικό συμπέρασμα πρόβαλε τη διαβεβαίωση της κρατικής και θεσμικής ουκρανικής πλευράς. Δεν πληροφορούμαστε τι ακριβώς της κατήγγειλαν οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας του Ονουφρίου ούτε πώς αξιολογήθηκαν οι καταγγελίες τους. Εάν η συνομιλία με τους διωκόμενους δεν αφήνει ίχνος στο τελικό ανακοινωθέν, ενώ η άρνηση των διώξεων προβάλλεται ως καθησυχαστική απάντηση, η ακρόαση κινδυνεύει να αποδειχθεί προσχηματική.
Δεν αρκεί να ακούσεις τον διωκόμενο. Οφείλεις να ερευνήσεις όσα καταγγέλλει και να υπερασπιστείς δημόσια τα δικαιώματά του. Διαφορετικά, η «ισόρροπη ακρόαση» γίνεται διαδικαστικό άλλοθι για ένα ήδη προειλημμένο πολιτικό συμπέρασμα. «Ἐν φυλακῇ ἤμην, καὶ ἤλθετε πρός με», λέγει το Ευαγγέλιο — όχι για μια τυπική ακρόαση, αλλά για την αναγνώριση του ίδιου του Χριστού στο πρόσωπο του πάσχοντος.
Μια εκκλησιαστική πληγή που παραμένει ανοικτή
Το ΠΣΕ δεν είναι ορθόδοξη Σύνοδος και δεν έχει κανονική αρμοδιότητα να αναγνωρίζει αυτοκεφαλίες. Ωστόσο, η ιδιαίτερη συνάντηση με τον Επιφάνιο και η απουσία αντίστοιχης ορατής συναντήσεως με τον Ονούφριο δημιουργούν την εντύπωση ότι η μία πλευρά αποτελεί την επίσημη και διεθνώς αποδεκτή εκκλησιαστική έκφραση της Ουκρανίας, ενώ η άλλη μια προβληματική κοινότητα, της οποίας οι ισχυρισμοί ακούγονται χωρίς να κρίνονται άξιοι δημοσιότητας.
Η χορήγηση αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στη νέα ουκρανική εκκλησιαστική δομή δεν θεράπευσε το σχίσμα. Ο Επιφάνιος απέκτησε τον Τόμο και την αναγνώριση ορισμένων τοπικών Εκκλησιών, όχι όμως πανορθόδοξη αποδοχή. Απέναντί του παραμένει η ιστορική Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο, η οποία ήταν κανονικά συνδεδεμένη με το Πατριαρχείο Μόσχας.
Η ιστορική αυτή σχέση δεν καθιστά τους πιστούς της συλλογικά υπεύθυνους ούτε για τη ρωσική εισβολή ούτε για τις θεολογικές δικαιολογήσεις της από τον Πατριάρχη Κύριλλο. Η Εκκλησία του Ονουφρίου έχει καταδικάσει τον πόλεμο και διακηρύξει την οργανωτική της ανεξαρτησία από τη Μόσχα, μολονότι η έκταση και οι κανονικές συνέπειες αυτής της απομακρύνσεως αμφισβητούνται. Οι πιστοί δεν μπορεί να υποχρεώνονται να αποδείξουν τον πατριωτισμό τους εγκαταλείποντας την Εκκλησία στην οποία βαπτίστηκαν, κοινώνησαν και έζησαν την πνευματική τους ζωή.
Το ΠΣΕ ανάμεσα στη μεσολάβηση και στην επικύρωση
Το 2022 το ΠΣΕ είχε συναντηθεί ονομαστικά τόσο με τον Επιφάνιο όσο και με τον Ονούφριο. Και τώρα συνομίλησε με εκπροσώπους και των δύο πλευρών. Το ερώτημα όμως παραμένει: λειτούργησε ως πραγματικός μεσολαβητής ή ως θεσμικός επικυρωτής της κυρίαρχης πλευράς;
Μπορεί να μιλά για συμφιλίωση χωρίς να δημοσιοποιεί ούτε μία καταγγελία της διωκόμενης κοινότητας; Να υπερασπίζεται τη θρησκευτική ελευθερία, αρκούμενο στη διαβεβαίωση εκείνων που κατηγορούνται ότι την περιορίζουν; Να καταδικάζει —ορθώς— την εργαλειοποίηση της Εκκλησίας από τη Μόσχα, αλλά να παραβλέπει την εργαλειοποίηση της θρησκείας από το Κίεβο; Η χριστιανική αλήθεια δεν μεταβάλλεται ανάλογα με τη γεωπολιτική πλευρά που παραβιάζει τα δικαιώματα των πιστών.
Μια πραγματικά εκκλησιαστική αποστολή όφειλε να συναντήσει ονομαστικά και ισότιμα τους δύο επικεφαλής, να δημοσιοποιήσει τις θέσεις και των δύο πλευρών, να ζητήσει ανεξάρτητη διερεύνηση των καταγγελιών, να απαιτήσει την παύση κάθε βίαιης ή διοικητικής μεταβιβάσεως ναών και να καλέσει σε διάλογο χωρίς προαπαιτούμενο την εξαφάνιση της άλλης πλευράς. Αντί γι’ αυτό, το τελικό μήνυμα συνέπεσε με την επίσημη θέση ότι η νέα νομοθεσία δεν απειλεί τη θρησκευτική ελευθερία.
Η συμμετοχή του Μητροπολίτη Νέας Ιωνίας Γαβριήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την Εκκλησία της Ελλάδος έχει η συμμετοχή του Μητροπολίτη Νέας Ιωνίας, Φιλαδελφείας, Ηρακλείου και Χαλκηδόνος κ. Γαβριήλ, μέλους της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΣΕ και της Επιτροπής των Εκκλησιών για τις Διεθνείς Υποθέσεις. Πρόκειται για ιεράρχη με έντονη παρουσία στον οργανωμένο οικουμενικό διάλογο, το όνομα του οποίου αναφέρεται συχνά σε εκκλησιαστικά δημοσιεύματα μεταξύ όσων ενδέχεται να διαδραματίσουν μελλοντικά πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαδοχή του αρχιεπισκοπικού θρόνου.
Τίθεται, επομένως, εύλογο ερώτημα: ποια θέση εξέφρασε κατά τις συνομιλίες; Ζήτησε ανεξάρτητη διερεύνηση των καταγγελιών της Εκκλησίας του Ονουφρίου; Έθεσε το ζήτημα των αφαιρέσεων ναών και των διώξεων κληρικών; Διατύπωσε επιφύλαξη απέναντι στη διαβεβαίωση ότι η νέα νομοθεσία δεν απειλεί τη θρησκευτική ελευθερία ή αποδέχθηκε χωρίς δημόσια διαφοροποίηση το τελικό συμπέρασμα; Η απάντηση αφορά όχι μόνο τον ίδιο, αλλά και τον εκκλησιολογικό προσανατολισμό που εκπέμπει διεθνώς η Εκκλησία της Ελλάδος.
Να γίνουν ορατοί εκείνοι που η εξουσία θέλει αόρατους
Η επίσκεψη του ΠΣΕ δεν αγνόησε απολύτως την Εκκλησία του Ονουφρίου. Τη συνάντησε, σύμφωνα με την τελική ανακοίνωση. Δεν γνωρίζουμε, όμως, ποιοι μίλησαν εκ μέρους της, τι κατήγγειλαν και τι απάντηση έλαβαν. Το ΠΣΕ πρόβαλε αναλυτικά τις κρατικές θέσεις και τη συνάντηση με τον Επιφάνιο, αλλά άφησε σχεδόν αόρατη τη μαρτυρία της άλλης πλευράς. Καταδίκασε τον ρωσικό πόλεμο, όχι όμως με ανάλογη σαφήνεια τον εσωτερικό εκκλησιαστικό καταναγκασμό. Αυτή δεν είναι ισότιμη μέριμνα· είναι επιλεκτική ευαισθησία.
Εάν το ΠΣΕ θέλει να υπηρετήσει την ειρήνη, δεν αρκεί να επαναλαμβάνει τη γλώσσα της διεθνούς πολιτικής. Οφείλει να μεταφέρει δημόσια τη μαρτυρία των αποκλεισμένων, να ερευνά τις καταγγελίες τους και να υπερασπίζεται τα δικαιώματά τους. Διότι η Εκκλησία δεν καλείται να επιλέξει τον γεωπολιτικά χρήσιμο. Καλείται να αναγνωρίσει στο πρόσωπο κάθε διωκόμενου τον ίδιο τον Χριστό.
