«ΚΥΡ ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ – Ο τελευταίος μεγάλος Ομολογητής της Ρωμιοσύνης»
"Όποιος δέ νιώθει τά μυστήρια πού τού ξεσκεπάζονται, σάν απομείνει μοναχός, δέ θά νιώσει τίποτε, όπου κι άν πάγη, άς είναι καί στόν πιό εξωτικό καί χιλιομακρυσμένον κόσμον."
~Κυρ Φώτης Κόντογλου,Αντί Μνημοσύνου~Σαν σήμερα, πριν από εξήντα ένα χρόνια, στις 13 Ιουλίου 1965, εκοιμήθη ένας από τους σημαντικότερους πνευματικούς ανθρώπους του νεότερου Ελληνισμού. Ο λογοτέχνης, ο ζωγράφος, ο ανακαινιστής της βυζαντινής αγιογραφίας, ο πρόσφυγας από το Αϊβαλί, ο άνθρωπος που στάθηκε σχεδόν μόνος απέναντι στο ρεύμα της εποχής του και αρνήθηκε να ανταλλάξει την αλήθεια με τη δόξα, την παράδοση με τη μόδα και την Ορθοδοξία με τον θαυμασμό προς κάθε τι ξενόφερτο. Με το έργο του επηρέασε καθοριστικά τη νεότερη εκκλησιαστική ζωγραφική και αναδείχθηκε σε μία από τις κορυφαίες μορφές της πνευματικής ζωής του 20ού αιώνα.
Μιλώντας προσωπικά, ο «Κυρ Φώτης» δεν είναι απλώς ένας από τους αγαπημένους μου Έλληνες λογοτέχνες, δεύτερος μόνο μετά από την κορυφή των κορυφών, τον Άγιο της ελληνικής λογοτεχνίας, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.Είναι πρότυπο ζωής.Όχι πρωτίστως για την τεράστια καλλιτεχνική του αξία, η οποία είναι αδιαμφισβήτητη.Αλλά γιατί υπήρξε από εκείνους τους σπάνιους ανθρώπους που δεν υπήρχε ούτε μία λέξη διαφορά ανάμεσα σε αυτά που έγραφαν και σε αυτά που ζούσαν.
Η ζωή του ήταν η συνέχεια των βιβλίων του και τα βιβλία του ήταν η εξομολόγηση της ζωής του.Δεν δίδαξε απλώς την παράδοση.
Την έζησε.Δεν μίλησε για την Ορθοδοξία.
Την ομολόγησε.Δεν ύμνησε τη Ρωμιοσύνη από την ασφάλεια ενός γραφείου.Την πλήρωσε με στερήσεις, με παρεξηγήσεις, με περιφρόνηση, με φτώχεια και με προσωπικές θυσίες.
Θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει ένας κοσμικός ζωγράφος διεθνούς φήμης. Οι σπουδές του στο Παρίσι και το ταλέντο του τού άνοιγαν αυτόν τον δρόμο.Επέλεξε όμως έναν άλλο.
Τον δύσκολο, την στενή οδό της σωτηρίας.
Τον δρόμο της εικόνας.
Τον δρόμο της Εκκλησίας.
Τον δρόμο της ανιδιοτελούς διακονίας.
Έβαλε στην άκρη τη δόξα που θα του χάριζε η κοσμική ζωγραφική για να υπηρετήσει την ιερή τέχνη της αγιογραφίας, γιατί ήξερε καλά πως η εικόνα δεν είναι απλή διακόσμηση αλλά θεολογία με χρώματα.
Κάποιοι τον χαρακτήρισαν συντηρητικό.
Άλλοι οπισθοδρομικό.Η ιστορία όμως αποδείχθηκε πολύ δικαιότερη από τους συγχρόνους του.Διότι ο Κόντογλου δεν πολεμούσε τη Δύση.Πολεμούσε τη λήθη.Δεν φοβόταν τον διάλογο με τους άλλους πολιτισμούς.Φοβόταν μήπως ο Έλληνας πάψει να γνωρίζει ποιος είναι.Γνώριζε πως ένας λαός μπορεί να δανειστεί τεχνολογία, επιστήμη, ακόμη και θεσμούς.Αν όμως χάσει τη μνήμη του, παύει να είναι λαός και μετατρέπεται σε πληθυσμό.Γι' αυτό επέμενε πως η ελληνικότητα δεν είναι απλή ιδεολογία αλλά βίωμα.
Είναι η επιτομή της συνέχειας.
Είναι η αδιάσπαστη αλυσίδα που ενώνει τον Όμηρο, τους Πατέρες της Εκκλησίας, τη Ρωμανία, τους Νεομάρτυρες, τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και τον απλό άνθρωπο της ελληνικής υπαίθρου.
Δεν δεχόταν έναν ελληνισμό χωρίς Βυζάντιο.
Δεν δεχόταν μια ταυτότητα κομμένη στα δύο.
Για εκείνον, η Ορθοδοξία δεν ήταν ένα κεφάλαιο της ιστορίας μας.Ήταν η ίδια η ψυχή της ιστορικής μας συνέχειας.Κοιτάζοντας σήμερα γύρω μας, δύσκολα μπορεί κανείς να μη διαπιστώσει πόσο διορατικές υπήρξαν πολλές από τις επισημάνσεις του. Όχι γιατί ήταν «προφήτης» με τη θεολογική έννοια του όρου, αλλά γιατί διέθετε εκείνη τη σπάνια πνευματική διαύγεια που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να διακρίνει έγκαιρα τις συνέπειες μιας βαθιάς πολιτισμικής αποκοπής.Ίσως γι' αυτό τα βιβλία του μοιάζουν σαν να γράφτηκαν σήμερα.
Όμως περισσότερο από κάθε άλλο, με συγκλονίζει η συνέπειά του.Την περίοδο της Κατοχής έφτασε στο σημείο να πουλήσει ακόμη και το σπίτι του για να εξασφαλίσει λίγο αλεύρι και λίγο λάδι για την οικογένειά του. Πονούσε γι' αυτές τις στερήσεις και ο ίδιος ζήτησε συγγνώμη μέσα από τα κείμενά του, θεωρώντας βαρύ το φορτίο που σήκωσαν οι δικοί του άνθρωποι εξαιτίας της δικής του πορείας.Αυτή είναι η διαφορά του αληθινού ανθρώπου από τον ιδεολόγο.
Ο πρώτος θυσιάζει τον εαυτό του.
Ο δεύτερος θυσιάζει τους άλλους.
Ο Κόντογλου δεν υπήρξε απλώς ένας μεγάλος καλλιτέχνης.
Υπήρξε ένας αυθεντικός Ομολογητής της Ορθόδοξης πίστης και της ελληνικής παράδοσης μέσα σε μια εποχή που πίστευε ότι η πρόοδος προϋπέθετε την αποκοπή από τις ρίζες.Σήμερα, που η κρίση της ταυτότητας, της οικογένειας, της γλώσσας, της πίστης και της ιστορικής μνήμης είναι ίσως βαθύτερη από ποτέ, ο λόγος του ηχεί με μια παράξενη επικαιρότητα.
Δεν μας καλεί να μισήσουμε κανέναν.
Μας καλεί να μην ξεχάσουμε ποιοι είμαστε.
Δεν είναι τυχαίο ή ίσως είναι μία από εκείνες τις όμορφες συμπτώσεις που μόνο ο Θεός γνωρίζει ότι εκοιμήθη μία μόλις ημέρα πριν από την εορτή του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, του μεγάλου αυτού διδασκάλου της Εκκλησίας, του αναμορφωτή του φιλοκαλικού πνεύματος και ενός από τους σπουδαιότερους εκφραστές της σύγχρονης ορθόδοξης παραδόσεως. Δεν επιχειρώ να δώσω σε αυτό κάποιον ιδιαίτερο συμβολισμό ωστόσο η γειτνίαση των δύο ημερομηνιών προκαλεί αυθόρμητα έναν ευλαβικό συνειρμό, καθώς και οι δύο υπηρέτησαν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, την ίδια ζώσα παράδοση της Εκκλησίας.
Και ίσως το μεγαλύτερο μάθημα που μας άφησε ο Κυρ Φώτης να βρίσκεται σε εκείνα τα λίγα, αθάνατα λόγια του:
«Οι άνθρωποι μπορεί να σου συγχωρήσουν όλα. Εκείνο που δεν θα σου συγχωρήσουν ποτέ είναι να ζεις έτσι, ώστε η ζωή σου να γίνεται έλεγχος της δικής τους.»
Στυλ. ΚαβάζηςΑυτό ακριβώς έκανε ο Φώτης Κόντογλου.
Δεν κήρυξε μόνο με το στόμα.
Κήρυξε με τη ζωή του και γι' αυτό, εξήντα ένα χρόνια μετά την κοίμησή του, δεν ανήκει στο παρελθόν.Ανήκει σε εκείνη τη μικρή χορεία των Ελλήνων που όσο περνά ο χρόνος, τόσο μεγαλώνουν.
ΠΗΓΗ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ
