Ο οικουμενισμός έχει πρόσωπο: είναι παναίρεση και έχει συγκεκριμένους φορείς
Η ανακοίνωση της Ιεράς Μητροπόλεως Πειραιώς για την «Οικουμενική Κίνηση» περιέχει ορθές επισημάνσεις για τον δογματικό σχετικισμό, τις ασάφειες των διαλόγων και τον κίνδυνο να εμφανίζεται η ενότητα ως ήδη επιτευγμένη. Αλλά η κριτική μένει μετέωρη όσο μιλά για μια απρόσωπη «Κίνηση» και δεν λέει καθαρά τι είναι ο οικουμενισμός, ποιοι τον προωθούν και ποιες συγκεκριμένες πράξεις τους τον εκφράζουν.
Η λεγόμενη «Οικουμενική Κίνηση» είναι ο σύγχρονος οικουμενισμός: η προσπάθεια να οικοδομηθεί χριστιανική ενότητα με διαχριστιανικούς διαλόγους, κοινές προσευχές και συμβολικές συμπράξεις, ενώ θεμελιώδεις δογματικές διαφορές παραμένουν. Δεν πρόκειται απλώς για ευγενική επικοινωνία ή για συνεργασία σε κοινωνικά ζητήματα. Όταν η κοινή παρουσία, οι συμπροσευχές και η κοινή ευλογία καλλιεργούν την εντύπωση ότι οι διαιρέσεις είναι σχεδόν λυμένες, διακυβεύεται η σαφής ομολογία της Ορθοδόξου πίστεως.
Από αυτή την άποψη, ο οικουμενισμός είναι παναίρεση: δεν προσβάλλει ένα μόνο δόγμα, αλλά υπονομεύει το κριτήριο με το οποίο διακρίνεται η αλήθεια από την πλάνη. Αυτή είναι η θεολογική κρίση που συνδέεται με την αυστηρή καταδίκη του οικουμενισμού από τον άγιο Ιουστίνο Πόποβιτς, τον οποίο η ανακοίνωση της Μητροπόλεως «ξεχνάει». Το ερώτημα προς τη Μητρόπολη είναι ακριβώς γιατί, ενώ περιγράφει τους κινδύνους της οικουμενιστικής πρακτικής, δεν διατυπώνει καθαρά τη θέση αυτή.
Και φυσικά ο οικουμενισμός δεν είναι απρόσωπος. Στην Ορθόδοξη πλευρά, κεντρικός και δημόσια ενεργός φορέας του είναι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Ο ίδιος έχει περιγράψει τον «διάλογο αγάπης και αληθείας» ως δρόμο προς την προσέγγιση των δύο Εκκλησιών. Μαζί με τον Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ υπέγραψε κοινή δήλωση που διακηρύσσει τη συνέχιση της πορείας προς την αποκατάσταση της πλήρους κοινωνίας. Αυτά είναι δημόσια, καταγεγραμμένα γεγονότα — και θεμιτό αντικείμενο θεολογικής κριτικής.
Η κοινή ευλογία των δύο προκαθημένων, μετά τη Θεία Λειτουργία στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στις 30 Νοεμβρίου 2025, στο σολέα και στον εξώστη, συμπυκνώνει αυτή την πρακτική σε μια εικόνα με ισχυρό δημόσιο συμβολισμό. Όταν ο Ορθόδοξος Πατριάρχης και ο Πάπας ευλογούν από κοινού το πλήθος, ποιο μήνυμα λαμβάνει ο πιστός; Η εικόνα δεν λέει ευθέως ότι αποκαταστάθηκε η μυστηριακή κοινωνία· μπορεί, όμως, να δημιουργήσει την εντύπωση ότι οι δύο πλευρές έχουν ήδη την ίδια εκκλησιαστική θέση και πνευματική αυθεντία. Αυτό ακριβώς είναι ο λαϊκός οικουμενισμός.
Αυτό είναι το σημείο που η ανακοίνωση της Μητρόπολης Πειραιώς όφειλε να αντιμετωπίσει ευθέως. Δεν αρκεί να λέει ότι η ενότητα δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Χρειάζεται να κρίνει αν τέτοιες κοινές πράξεις υπηρετούν την ορθόδοξη ομολογία ή αν, ανεξάρτητα από τις επίσημες εξηγήσεις, συσκοτίζουν τις διαφορές και προετοιμάζουν το κοινό αίσθημα για μια ένωση χωρίς προηγούμενη δογματική συμφωνία.
Γι’ αυτό και έπρεπε να ονοματίσει (η ανακοίνωση) τους φορείς αυτής της πορείας. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ δεν είναι αφηρημένα σύμβολα· είναι οι δύο προκαθήμενοι που υπέγραψαν τη δήλωση και ευλόγησαν από κοινού το πλήθος. Η αναφορά στα πρόσωπα και στις πράξεις τους δεν αποτελεί προσωπική προσβολή. Είναι αναγκαία προϋπόθεση για να γίνει συγκεκριμένη η κριτική.
Η Μητρόπολη Πειραιώς έχει ήδη αναφερθεί σε δήλωση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου το 2014 και έχει ασκήσει κριτική στη Σύνοδο της Κρήτης. Άρα δεν είναι ακριβές να πούμε ότι παραλείπει οποιαδήποτε αναφορά. Όμως άλλο η αποσπασματική αναφορά και άλλο η καθαρή κρίση για τη σημερινή πορεία και τους συγκεκριμένους πρωταγωνιστές της. Αν ο οικουμενισμός είναι παναίρεση, πρέπει να ειπωθεί χωρίς περιστροφές· αν οι συγκεκριμένες πράξεις εκφράζουν αυτή την αίρεση, πρέπει να κατονομαστούν οι αιρετίζοντες και να ελεγχθούν.
Η ορθόδοξη μαρτυρία δεν μπορεί να μένει σε γενικές προειδοποιήσεις για «κινδύνους» και «αδιέξοδα». Οφείλει να λέει καθαρά τι θεωρεί πλάνη, ποιες πράξεις την εκφράζουν και ποιοι εκκλησιαστικοί ηγέτες τις προωθούν. Η σιωπή σε αυτά τα ερωτήματα δεν είναι ουδετερότητα· αφήνει τον πιστό να ερμηνεύσει μόνος του εικόνες και δηλώσεις που οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές παρουσιάζουν ως βήματα προς την ενότητα.
