Το πραγματικό γκαζάκι δεν είναι αυτό που εξερράγη.
Πώς μια καταδικαστέα αναρχική ενέργεια μπορεί να μετατραπεί σε εκλογικό ψευδοδίλημμα και να αναζωπυρώσει τον πολιτικό διχασμό.
1.- Η τοποθέτηση εκρηκτικών μηχανισμών σε κατοικίες πολιτικών προσώπων αποτελεί πράξη απολύτως καταδικαστέα. Σε μια δημοκρατία, η πολιτική αντιπαράθεση διεξάγεται με επιχειρήματα και ψήφο, όχι με βία, απειλές και τρομοκράτηση.
Η καταδίκη όμως μιας εγκληματικής πράξης δεν απαλλάσσει κανέναν από την υποχρέωση να παρακολουθεί και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί πολιτικά.
Στην πολιτική ιστορία, πολλές φορές ένα πραγματικό γεγονός αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία όχι για αυτό που είναι, αλλά για την αφήγηση που οικοδομείται γύρω του. Και εδώ βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος.
2.- Εκτιμώ μετά βεβαιότητος ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η Ν.Δ. θα επιχειρήσει να μετατρέψει ένα ποινικό γεγονός σε κεντρικό πολιτικό αφήγημα των επόμενων εκλογών.
Το μήνυμα θα μπορούσε να είναι απλό: «Ή εμείς ή η αναρχία.»
Πρόκειται για ένα από τα ισχυρότερα πολιτικά διλήμματα που μπορεί να τεθούν σε μια κοινωνία. Διότι δεν αφορά απλώς την οικονομία ή την αποτελεσματικότητα μιας κυβέρνησης. Αφορά το αρχέγονο ανθρώπινο συναίσθημα του φόβου.
Όταν ο πολίτης πεισθεί ότι κινδυνεύει η προσωπική του ασφάλεια, αρχίζει να ψηφίζει διαφορετικά. Δεν επιλέγει πλέον αυτό που θεωρεί καλύτερο. Επιλέγει εκείνον που πιστεύει ότι μπορεί να τον προστατεύσει. Και τότε η δημοκρατική κρίση υποχωρεί μπροστά στον φόβο.
3.- Εδώ όμως ανακύπτει το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα. Το δίλημμα «ή εμείς ή η αναρχία» είναι πραγματικό ή είναι ένα επικοινωνιακό κατασκεύασμα;
Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για ένα ψευδοδίλημμα.
Η εγκληματική επίθεση στη Θεσσαλονίκη ήταν μια απολύτως καταδικαστέα ενέργεια, η οποία οφείλει να διερευνηθεί και να τιμωρηθεί παραδειγματικά. Καμία πολιτική ή ιδεολογική επίκληση δεν μπορεί να νομιμοποιήσει τη βία.
Άλλο όμως η ύπαρξη μιας εγκληματικής ενέργειας και άλλο η παρουσίαση ολόκληρης της χώρας ως ευρισκόμενης προ των πυλών της αναρχίας. Η Ελλάδα δεν βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με ένα οργανωμένο αναρχικό κίνημα τέτοιας ισχύος ώστε να απειλεί την ύπαρξη του κράτους ή να μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε γενικευμένη αποσταθεροποίηση. Η εγκληματική δράση ορισμένων ομάδων, όσο σοβαρή και αν είναι, δεν ταυτίζεται με την κοινωνική πραγματικότητα.
Επομένως, η μετάβαση από ένα συγκεκριμένο περιστατικό στο γενικό συμπέρασμα ότι «ή ψηφίζετε εμάς ή έρχεται η αναρχία» δεν αποτελεί αντικειμενική περιγραφή της κατάστασης. Αποτελεί πολιτική ερμηνεία της.
Και ακριβώς γι' αυτό ένας τέτοιος πολιτικός «εκβιασμός» πρέπει να καταδικαστεί από όλη την αντιπολίτευση σύσσωμη.
Οι δημοκρατίες δεν λειτουργούν με τεχνητά διλήμματα. Λειτουργούν με ελεύθερη κρίση των πολιτών.
4.- Το δίλημμα αυτό, εφόσον αναδειχθεί, πιθανότατα δεν θα μείνει μόνο του. Θα συνοδευθεί από δεύτερο: «Ή Μητσοτάκης ή ακυβερνησία.»
Η επίκληση της κυβερνητικής σταθερότητας υπήρξε πάντοτε ισχυρό πολιτικό εργαλείο. Θα μπορούσε να αντιπαρατεθεί στην εικόνα μιας αντιπολίτευσης που εμφανίζεται κατακερματισμένη ή χωρίς σαφή κυβερνητική πρόταση.
5.- Στη συνέχεια μπορεί να προστεθεί και ένα τρίτο δίλημμα: «Ή οικονομική σταθερότητα ή επιστροφή στην ανασφάλεια.»
Οι συνταξιούχοι, οι μικροκαταθέτες, οι δημόσιοι υπάλληλοι και γενικότερα όσοι φοβούνται οικονομικές αναταράξεις είναι ένα εκλογικό σώμα ιδιαίτερα ευαίσθητο σε τέτοιου είδους επιχειρήματα.
6.- Έτσι σχηματίζεται μια ενιαία πολιτική αφήγηση: Ασφάλεια. Κυβερνησιμότητα. Οικονομική σταθερότητα. Απέναντί της τοποθετούνται τρεις αντίθετες έννοιες: Αναρχία. Ακυβερνησία. Οικονομικός κίνδυνος.
Από επικοινωνιακής πλευράς πρόκειται για ένα εξαιρετικά ισχυρό σχήμα.
Το ερώτημα όμως δεν είναι αν είναι αποτελεσματικό. Το ερώτημα είναι αν ωφελεί τη δημοκρατία. Διότι μια κοινωνία που οδηγείται να ψηφίζει με βασικό κίνητρο τον φόβο μεταβάλλεται σταδιακά σε κοινωνία πολιτικής πόλωσης. Οι πολίτες παύουν να συζητούν για την υγεία, την παιδεία, τη δικαιοσύνη, τη διαφάνεια, το δημογραφικό ή τη θεσμική ανασυγκρότηση. Συζητούν μόνο για τον «κίνδυνο».
Και όταν ο φόβος γίνεται το κυρίαρχο πολιτικό συναίσθημα, ο αντίπαλος παύει να αντιμετωπίζεται ως πολιτικός αντίπαλος και αρχίζει να παρουσιάζεται ως απειλή.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο μια δημοκρατία κινδυνεύει να διχαστεί.
7.- Η Ελλάδα έχει πληρώσει ακριβά τέτοιες λογικές. Ο τόπος δεν χρειάζεται νέα εμφυλιοπολεμικά αντανακλαστικά. Δεν χρειάζεται να χωριστεί ξανά σε στρατόπεδα που αλληλοφοβούνται.
Χρειάζεται ψυχραιμία, θεσμική σοβαρότητα και ουσιαστική πολιτική αντιπαράθεση.
Η βία των άκρων πρέπει να αντιμετωπίζεται αποφασιστικά από τη Δικαιοσύνη και τις διωκτικές αρχές. Ταυτόχρονα όμως ο πολιτικός κόσμος οφείλει να αντισταθεί στον πειρασμό να μετατρέψει κάθε εγκληματική πράξη σε εκλογικό εργαλείο. Γιατί τότε τα γκαζάκια παύουν να καίνε μόνο αυτοκίνητα. Αρχίζουν να καίνε την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών. Και αυτή είναι μια φωτιά πολύ δυσκολότερο να σβήσει.
8.- Η πολιτική του φόβου είναι παλιά. Αλλά δεν παύει να είναι επικίνδυνη. Η επίκληση του φόβου δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία.
Σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα, αλλά και στον 21ο, κυβερνήσεις διαφορετικών ιδεολογικών αποχρώσεων αξιοποίησαν υπαρκτές κρίσεις για να οικοδομήσουν ισχυρά πολιτικά διλήμματα.
Άλλοτε ήταν ο φόβος του κομμουνισμού. Άλλοτε της τρομοκρατίας. Άλλοτε της χρεοκοπίας. Άλλοτε της πανδημίας. Άλλοτε της ανεξέλεγκτης μετανάστευσης.
Σήμερα ενδέχεται να προστεθεί ακόμη ένα δίλημμα: «Ή σταθερότητα ή αναρχία.»
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο φόβος χρησιμοποιείται ως βασικό πολιτικό καύσιμο. Κάθε φορά όμως που συμβαίνει, η δημόσια συζήτηση απομακρύνεται από τα πραγματικά προβλήματα και μεταφέρεται στο πεδίο των συναισθημάτων.
Ο πολίτης δεν καλείται πλέον να αξιολογήσει πολιτικές. Καλείται να επιλέξει εκείνον που υπόσχεται ότι θα τον προστατεύσει από έναν κίνδυνο. Έτσι, η ψήφος παύει να είναι προϊόν ελεύθερης πολιτικής κρίσης και μετατρέπεται σε αντανακλαστική αντίδραση απέναντι στον φόβο.
Ο φόβος είναι το πιο αποτελεσματικό εργαλείο κάθε εξουσίας. Δεν χρειάζεται να καταργήσει τις εκλογές. Αρκεί να διαμορφώσει τα ερωτήματα στα οποία θα κληθούν να απαντήσουν οι πολίτες.
Όταν η πολιτική παύει να συζητά το μέλλον και περιορίζεται να διαχειρίζεται τον φόβο, τότε η κοινωνία δεν αυτοκυβερνάται πλέον· απλώς καθοδηγείται.